Fréttir

Áhættumat og varnir í tengslum við eldsumbrot

31.1.2020

Áhættumat og viðbragðsáætlun

EldgosVinnueftirlitið telur brýnt, í ljósi mögulegra eldsumbrota í nágrenni Grindavíkur, að allar stofnanir og fyrirtæki sem koma nálægt slíkum hættusvæðum séu með viðeigandi áhættumat og viðbragðsáætlanir í samræmi við reglugerð nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum.

Vinnueftirlitið minnir á mikilvægi þess að allir starfsmenn þekki áhættumatið, viðbragðsáætlanir og noti viðeigandi persónuhlífar. Vinnueftirlitið minnir fyrirtæki á að fylgjast með upplýsingum almannavarna við gerð áhættumats og viðbragðsáætlana. Komi til eldsumbrota eru gerðar kröfur um heilsufarsskoðanir starfsmanna í samræmi við lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.

Vinnueftirlitið vekur sérstaklega athygli á neðangreindum leiðbeiningum varðandi hættulegar gastegundir í tengslum við eldsumbrot.

Hættulegar gastegundir í eldsumbrotum og nágrenni þeirra

Starfsmenn sem vinna við mælingar, athuganir eða önnur störf nálægt eldgosum þurfa að gera viðeigandi varúðarráðstafanir vegna hættu af eitruðum og hættulegum lofttegundum.

Almennt

Mesta hættan skapast af lofttegundum sem eru þyngri en andrúmsloftið og geta því borist með jörðu og myndað dauðagildrur í dældum og gjótum.

Dæmi um slíkar lofttegundir eru brennisteinsdíoxíð (SO2) og koldíoxíð (CO2). Aðrar varasamar eða hættulegar lofttegundir frá eldgosum eru t.d. kolmónoxíð (CO, kolsýrlingur), brennisteinssýra (H2SO4), brennisteinsvetni (H2S, vetnissúlfíð), saltsýra (HCl) og flúrsýra (HF, vetnisflúoríð). Í gosmekkinum frá eldstöðinni getur verið úði eða smádropar af brennisteins-, salt- og flúrsýrum auk ryks úr föstu gosefni sem einnig getur verið varasamt.

Mælingar á styrk lofttegundanna eru nauðsynlegar þegar farið er nálægt eldsumbrotum og jafnvel í mikilli fjarlægð ef vindur stendur af eldstöðinni á starfsmenn. Ef hægt er að koma því við skal nota einstaklingsborna mæla sem gefa frá sér viðvörunarhljóð ef styrkurinn nálgast hættumörk.

Þeir sem koma nálægt eldstöðvunum eða nýrunnu hrauni þurfa gasmæla sem mæla a.m.k. brennisteinsdíoxíð (SO2), súrefni (O2) og kolmónoxíð (CO). Auk þess þurfa þeir gasgrímu með gassíu fyrir a.m.k. SO2 ef þeir fara mjög nálægt hrauninu. Til þess að tryggja öryggi er ráðlegt að rýma svæðið ef súrefni fer undir 20%, ef CO fer yfir 100 ppm eða ef SO2 fer yfir 1 ppm að meðaltali yfir 15 mínútna tímabil. Líka ef lykt fer að finnast í gegnum síugrímu.

Þeir sem fara nálægt sjálfu gosinu og stróknum þurfa auk þess að hafa reykköfunarbúnað tiltækan og öruggar flóttaleiðir skipulagðar ef vindátt/veður eða breyttar aðstæður kalla á rýmingu.

Áréttað skal að varast ber að treysta um of á öndunargrímur með gassíum þar sem um margar tegundir lofttegunda er yfirleitt að ræða og síurnar geta mettast fljótt.

Gosmóðan getur í dagsbirtu verið blágrá og gul og lyktað af brennisteini. Hún getur valdið sandtilfinningu í augum og ertingu, kuldatilfinningu í hálsi og nefi, hósta og súru bragði í munni. Ef móðan þéttist verður erfiðara að anda og menn þreytast.

Mengunarmörk eru hæsta leyfilega meðaltalsmengun í andrúmslofti starfsmanna, gefið upp fyrir 8 klst. og einnig fyrir 15 mínútna viðveru. Mengunarmörk eru gefin í ppm (parts per million, milljónustu hlutum rúmmáls en 10.000 ppm er jafngilt 1%) en einnig er miðað við milligrömm efnis í hverjum rúmmetra af lofti.

1 mg (milligramm) = 1000 µg (míkrógrömm)

Sjá reglugerð nr. 390/2009 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum og breytingareglugerðir nr. 1296/2012 og 1069/2018 .

Áhrif nokkurra lofttegunda og mengunarmörk þeirra

BRENNISTEINSDÍOXÍÐ (SO2)

Mengunarmörkin eru 0,5 ppm (1,3 mg/m3= 1.300 µg/m3) fyrir 8 klst.
en 1 ppm (2,6 mg/m3 = 2.600 µg/m3) fyrir 15 mín.

Brennisteinsdíoxíð er litlaus lofttegund með stingandi lykt.

Innöndun getur valdið sviða í nefi, munni, tárum, hósta og öndunarerfiðleikum. Ef styrkur er mikill er hætt við vökvamyndun í lungum (lungnabjúg) sem getur komið fram að nokkrum klukkustundum liðnum eða jafnvel allt að tveim sólahringum.

Brennisteinsdíoxíð er um tvisvar sinnum þyngra en andrúmsloftið sem þýðir að það getur borist með jörðu áður en það blandast lofti að fullu, og jafnframt legið í lautum og lægðum.

Brennisteinsdíoxíð myndar brennisteinssýru (H2SO4) og brennisteinssýrling (H2SO3).

Vinna við gosstöðvarnar:

Við 100 ppm (260 mg/m3=260.000 µg/m3) styrk er brennisteinsdíoxíð lífshættulegt. Hægt að verja öndunarfæri með gasgrímu með síu (kolasía gerð E) og augu með þéttum öryggisgleraugum ef styrkurinn er ekki mjög hár. Takmörkuð ending er á síunum. Þegar hætta er á mjög háum styrk í andrúmslofti þarf að nota reykköfunarbúnað (eða heilgrímu með loftkút eða inndælingu á hreinu lofti).

Vinna fjær gosstöðvunum:

Fari styrkur brennisteinsdíoxíðs yfir mengunarmörkin 0,5 ppm (1,3 mg/m3 = 1.300 µg/m3) að meðaltali yfir 8 klst. tímabil skal stytta vinnutímann í hlutfalli við styrk mengunarinnar eða að starfsmenn noti viðeigandi öndunargrímur. Fari styrkur brennisteinsdíoxíðs yfir mengunarmörkin 1,0 ppm (2,6 mg/m3 = 2.600 µg/m3) að meðaltali á 15 mínútna tímabili skal vinnu hætt eða að starfsmenn noti viðeigandi öndunargrímur. Ef ekki liggja fyrir mælingar á styrk brennisteinsdíoxíðs á vinnustað skal áætla hann, t.d. með hliðsjón af mælingum Umhverfisstofnunar.

Ef ekki eru notaðar ferskloftsgrímur eða síað loft aðflutt með loftdælum, skal ekki unnið með öndunargrímur lengur en þrjár klukkustundir á dag og skal sá tími ekki vera samfelldur.

Við starfsemi innandyra ættu fyrirtæki að athuga möguleika á að sía aðflutt loft (innblástur) í loftræstikerfum.

KOLDÍOXÍÐ (CO2)

Mengunarmörkin eru 5.000 ppm (9.000 mg/m3) fyrir 8 klst.
en 10.000 ppm (18.000 mg/m3) fyrir 15 mín.

Koldíoxíð er litlaus lofttegund með stingandi lykt við háan styrk.

Koldíoxíðer um 1,5 sinnum þyngri en loft og getur borist með jörðu og legið í lautum og lægðum.

Koldíoxíð í miklu magni lækkar súrefnisinnihald lofts og getur valdið truflun á öndun, sem getur valdið meðvitundarleysi og dauða.

KOLMÓNOXÍÐ (CO)

Mengunarmörkin eru 20 ppm (29 mg/m3) fyrir 8 klst.,
en 100 ppm (145 mg/m3) fyrir 15 mín.

Kolmónoxíð er lit- og lyktarlaus lofttegund, álíka þung og loft.

Kolmónoxíð getur komið fram við lágan styrk.. Innöndun getur valdið höfuðverk, svima, ógleði og ef magnið er mikið, uppköstum, andþyngslum, hjartsláttartruflunum og meðvitundarleysi.

  • CO veldur, við 800 ppm, sljóleika, verkjum og dofa.
  • CO veldur, við 1.600 ppm, dauða innan 2ja klst.

BRENNISTEINSSÝRA (H2SO4)

Mengunarmörkin eru 1 mg/m3 fyrir 8 klst., en 2 mg/m3 fyrir 15 mín.
Fyrir úða eru mengunarmörkin 0,05 mg/m3 fyrir 8 klst. en 0,1 mg/m3 fyrir 15 mín.

Brennisteinssýra virkar ætandi á slímhúð öndunarfæra, munns, augna og einnig húð.

BRENNISTEINSVETNI (H2S)

8 klst mengunarmörk eru 5 ppm (7 mg/m3).
15 mínútna mengunarmörk eru 10 ppm (14 mg/m3)

Eitruð, eldfim lofttegund með sterkri óþægilegri lykt (hveralykt, lykt eins og af harðsoðnu eggi) heldur þyngri en loft. Við háan styrk (um 120 ppm) dofnar lyktarskynið eða hverfur, sem gerir lofttegundina sérstaklega varasama.

Innöndun veldur sviða í nefi og koki, hósta, höfuðverk, svima, vanlíðan og uppsölu. Lungnabólga og vökvamyndun í lungum (lungnabjúgur) geta komið fram seinna. Hár styrkur í lofti veldur fljótt meðvitundarleysi, einn andardráttur getur verið nóg. Getur það leitt til þess að sá sem útsettur fyrir menguninni falli niður og þá getur jafnframt verið hætta á áverkum eins og höfuðáverka. Ef styrkur er mjög hár er hætta á krampa, öndunarlömun og varanlegum taugaskemmdum.

  • Við 20-50 ppm má reikna með ógleði og að lyktarskyn dofni.
  • Við 100-200 ppm er bráðahættuástand þá hverfur lyktarskyn og erting öndunarfæra vex.
  • Við 250-500 ppm verða menn sljóir. Meðvitundarleysi verður við 500 ppm.
  • Við 1.000 ppm verður öndunarlömun og dauði.

SALTSÝRA (HCl)

15 mínútna mengunarmörk eru 5 ppm (8 mg/m3)

Saltsýra er lofttegund með stingandi lykt sem minnir á klór, veldur súrbragði í munni og er nokkru þyngri en loft.

Veldur fljótt ertingu og svo ætingu á slímhúð öndunarfæra, munns, augna og einnig húðar í hærri styrk. Hósti og andnauð fylgja fljótt við hækkandi styrk.

FLÚRSÝRA (HF vetnisflúoríð gas)

8 klst mengunarmörk eru mengunarmörkin 0,7 ppm (0,6 mg/m3).
15 mínútna mengunarmörk eru 3 ppm (2,5 mg/m3)

Vetnisflúoríð gas er litlaus loftegund, léttari en loft. Myndar flúrsýru þegar hún kemst í snertingu viðraka í andrúmsloftinu.

Flúrsýra er eitruð. Innöndun á gufum getur valdið sviða í nefi og koki, hósta, blóðnösum, uppköstum, andþrengslum og jafnvel losti og meðvitundarleysi. Lungnabjúgur getur komið allmörgum tímum síðar án þess að vart verði við önnur einkenni.


Sjá mælingar Umhverfisstofnunar á brennisteinsvetni (H2S) í Grindavík og á fleiri gastegundum víðar á landinu .