Fréttir

Áhættumat í tengslum við eldgos 

3.9.2014

Vinnueftirlitið telur brýnt að allar stofnanir og öll fyrirtæki sem koma nálægt eldgosum séu með viðeigandi áhættumat og viðbragðsáætlanir í samræmi við reglugerð nr. 920/2006.

Vinnueftirlitið minnir á mikilvægi þess að allir starfsmenn þekki áhættumatið, viðbragðsáætlanir og noti viðeigandi persónuhlífar. Vinnueftirlitið minnir fyrirtæki á að fylgjast með upplýsingum almannavarna við gerð áhættumats og viðbragðsáætlana.

Vegna vinnu á gosstöðvunum eru gerðar kröfur um heilsufarsskoðanir starfsmanna.
Sjá nánar um heilsufarsskoðanir.

Vinnueftirlitið vekur sérstaklega athygli á neðangreindum leiðbeiningum varðandi hættulegar gastegundir í tengslum við eldsumbrot.

Hættulegar gastegundir í eldsumbrotum og nágrenni þeirra

Starfsmenn sem vinna við mælingar, athuganir eða önnur störf nálægt eldgosum þurfa að gera viðeigandi varúðarráðstafanir vegna hættu af eitruðum og hættulegum lofttegundum.

Almennt

Mesta hættan skapast af lofttegundum sem eru þyngri en andrúmsloftið og geta því borist með jörðu og myndað dauðagildrur í dældum og gjótum.

Dæmi um slíkar lofttegundir eru brennisteinstvíildi (SO2) og koltvísýringur (CO2). Aðrar varasamar eða hættulegar lofttegundir frá eldgosum eru t.d. koleinsýringur (CO, kolsýrlingur), brennisteinssýra (H2SO4), brennisteinsvetni (H2S, vetnissúlfíð), saltsýra (HCl) og flúorsýra (HF, vetnisflúoríð). Í gosmekkinum frá eldstöðinni getur verið úði eða smádropar af brennisteins-, salt- og flúorsýrum auk ryks úr föstu gosefni sem einnig getur verið varasamt.

Mælingar á styrk lofttegundanna er nauðsynlegur þegar farið er nálægt eldsumbrotum og jafnvel í mikilli fjarlægð ef vindur stendur af eldstöðinni á starfsmenn. Ef hægt er að koma því við skal nota einstaklingsborna mæla sem gefa frá sér viðvörunarhljóð ef styrkurinn nálgast hættumörk.

Þeir sem koma nálægt eldstöðvunum eða nýrunnu hrauni þurfa gasmæla sem mæla a.m.k brennisteinstvíildi (SO2), súrefni (O2) og koleinsýring (CO). Auk þess gasgrímu með gassíu fyrir a.m.k.  SO2. ef þeir fara mjög nálægt hrauninu. Til þess að tryggja öryggi er ráðlegt að rýma svæðið ef súrefni fer undir 20% eða ef CO fer yfir 50 ppm eða SO2 yfir 1 ppm að meðaltali yfir 15 mínútna tímabil eða ef lykt fer að finnast í gegnum síugrímuna.

Þeir sem fara nálægt sjálfu gosinu og stróknum þurfa auk þess að hafa reykköfunarbúnað tiltækan og öruggar flóttaleiðir skipulagðar ef vindátt/veður eða breyttar aðstæður kalla á rýmingu.

Áréttað skal að varast ber að treysta um of á öndunargrímur með gassíum þar sem um margar tegundir lofttegunda er yfirleitt að ræða og síurnar geta mettast fljótt.

Gosmóðan getur í dagsbirtu verið blágrá og gul og lyktað af brennisteini, Hún getur valdið sandtilfinningu í augum og ertingu, kuldatilfinningu í hálsi og nefi, hósta og súrbragði í munni. Ef móðan þéttist verður erfiðara að anda og menn þreytast.

Mengunarmörk eru hæsta leyfilega meðaltalsmengun í andrúmslofti starfsmanna, gefið upp fyrir 8 klst. og einnig fyrir 15 mínútna viðveru. Mengunarmörk eru gefin í ppm (parts per million, milljónustu hlutum rúmmáls, 10.000 ppm er jafngilt 1%) en einnig er miðað við milligrömm efnis í hverjum rúmmetra af lofti.

1 mg (milligramm) = 1000 µg (míkrógrömm)

Sjá reglugerð nr. 390/2009 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum og breytingareglugerð nr. 1296/2012.

Áhrif nokkurra lofttegunda og mengunarmörk þeirra

BRENNISTEINSTVÍILDI (SO2 , brennisteinsdíoxíð)

Mengunarmörkin eru 0,5 ppm (1,3 mg/m3= 1.300 µg/m3) fyrir 8 klst. en 1 ppm (2,6 mg/m3 = 2.600 µg/m3) fyrir 15 mín.

Brennisteinstvíildi er litlaus lofttegund með stingandi lykt.

Innöndun getur valdið sviða í nefi, munni, tárum, hósta og öndunarerfiðleikum. Ef styrkur er mikill er hætt við vökvamyndun í lungum (lungnabjúg) sem getur komið fram að fáum tímum liðnum eða allt að tveim sólahringum.

Brennisteinstvíildi er yfir tvisvar sinnum þyngra en loft, getur borist með jörðu áður en það blandast lofti að fullu.

Brennisteinstvíildi myndar með raka brennisteinssýru og -sýrling.

Vinna við gosstöðvarnar:

Við 100 ppm (260 mg/m3=260.000 µg/m3)  styrk er efnið lífshættulegt. Hægt að verja öndunarfæri með gasgrímu með síu (kolasía E) og augu með þéttum öryggisgleraugum ef styrkurinn er ekki mjög hár. Takmörkuð ending er á síunum. Þegar hætta er á mjög háum styrk í andrúmslofti þarf að nota reykköfunarbúnað (eða heilgrímu með loftkút/loftmötun).

Vinna fjær gosstöðvunum:

Fari styrkur brennisteinstvíildis yfir mengunarmörkin 0,5 ppm (1,3 mg/m3 = 1.300 µg/m3) að meðaltali yfir 8 klst. tímabil skal stytta vinnutímann í hlutfalli við styrk mengunarinnar eða starfsmenn noti viðeigandi öndunargrímur. Fari styrkur brennisteinstvíildis yfir mengunarmörkin 1,0 ppm (2,6 mg/m3 = 2.600 µg/m3) að meðaltali á 15 mínútna tímabili skal vinnu hætt eða starfsmenn noti viðeigandi öndunargrímur. Ef ekki liggja fyrir mælingar á styrk brennisteinstvíildis á vinnustað skal áætla hann út frá mælingum Umhverfisstofnunar.

Ef ekki eru notaðar ferskloftsgrímur eða síað loft aðflutt með loftdælum, skal ekki unnið með öndunargrímur lengur en þrjár klukkustundir á dag og skal sá tími ekki vera samfelldur.

Við starfsemi innandyra ættu fyrirtæki að athuga möguleika á að sía aðflutt loft (innblástur) í loftræstikerfum.

Sjá mælingar Umhverfisstofnunar á brennisteinstvíildi (SO2) vegna eldgossins í Holuhrauni

KOLTVÍSÝRINGUR (CO2 , koldíoxíð)

Mengunarmörkin eru 5.000 ppm (9.000 mg/m3) fyrir 8 klst. en 10.000 ppm (18.000 mg/m3) fyrir 15 mín.

Koltvísýringur er litlaus lofttegund með veikri stingandi lykt við háan styrk.

Koltvísýringur er 1,5 sinnum þyngri en loft og getur borist með jörðu.

Koltvísýringur í miklu magni lækkar súrefnisinnihald lofts og getur valdið truflun á öndun, sem getur valdið meðvitundarleysi og dauða.

KOLEINSÝRINGUR (CO, kolmónoxíð)

Mengunarmörkin eru 25 ppm (29 mg/m3) fyrir 8 klst., en 50 ppm (58 mg/m3) fyrir 15 mín.

Koleinsýringur er lit- og lyktarlaus lofttegund, álíka þung og loft.

Koleinsýringseitrun getur komið fram við lágan styrk án þess að lykt finnist. Innöndun getur valdið höfuðverk, svima, ógleði og ef magnið er mikið, uppköstum, andþyngslum, hjartsláttartruflunum og meðvitundarleysi.

  • CO veldur við 800 ppm sljóleika, verkjum og dofa.
  • CO veldur við 1.600 ppm dauða innan 2ja klst.

BRENNISTEINSSÝRA (H2SO4)

Mengunarmörkin eru 1 mg/m3 fyrir 8 klst., en 2 mg/m3 fyrir 15 mín. Fyrir úða eru mengunarmörkin 0,05 mg/m3 fyrir 8 klst. en 0,1 mg/m3 fyrir 15 mín.

Brennisteinssýra virkar ætandi á slímhúð öndunarfæra, munns, augna og einnig húð.

BRENNISTEINSVETNI (H2S)

8 klst mengunarmörk eru 5 ppm (7 mg/m3). 15 mínútna mengunarmörk eru 10 ppm (14 mg/m3)

Eitruð, eldfim lofttegund með sterkri óþægilegri lykt (hveralykt, lykt eins og af fúleggi), heldur þyngri en loft. Við háan styrk (um 120 ppm) dofnar lyktarskynið eða hverfur.

Innöndun veldur sviða í nefi og koki, hósta, höfuðverk, svima, vanlíðan og uppsölu. Lungnabólga og vökvamyndun í lungum (lungnabjúgur) geta komið fram seinna. Hár styrkur í lofti veldur fljótt meðvitundarleysi. Getur það leitt til þess að hinn slasaði falli sjórnlaust og hætta sé á t.d. höfuðáverka. Ef styrkurinn er mjög hár er einnig hætta á krampa, öndunarlömun og varanlegum taugaskemmdum.

  • Við 20-50 ppm má reikna með ógleði og lyktarskyn slævist.
  • Við 100-200 ppm er bráðahættuástand þá hverfur lyktarskyn og erting öndunarfæra vex.
  • Við 250-500 ppm verða menn sljóir. Meðvitundarleysi verður við 500 ppm.
  • Við 1.000 ppm verður öndunarlömun og dauði.

SALTSÝRA (HCl, vetnisklóríðgas)

15 mínútna mengunarmörk eru 5 ppm  (8 mg/m3)

Salstsýra er gastegund með stingandi lykt sem minnir á klór, veldur súrbragði í munni og er nokkru þyngri en loft.

Veldur fljótt ertingu og svo ætingu á slímhúð öndunarfæra, munns, augna og einnig húðar í hærri styrk. Hósti og andnauð fylgja fljótt við hækkandi styrk.

FLÚORSÝRA (HF, vetnisflúoríðgas)

8 klst mengunarmörk eru mengunarmörkin 0,7 ppm (0,6 mg/m3). 15 mínútna mengunarmörk eru 3 ppm (2,5 mg/m3)

Vetnisflúoríðgas er litlaus loftegund, léttari en loft. Myndar flúorsýru með raka í andrúmsloftinu.

Flúorsýra  er eitruð. Innöndun á gufum getur valdið sviða í nefi og koki, hósta, blóðnösum, uppköstum, andþrengslum og jafnvel losti og meðvitundarleysi. Lungnabjúgur getur komið allmörgum tímum síðar án þess að vart verði við önnur einkenni.